Paraguay Rekokatu

Moñepyrũ

Paraguay rekokatu ha’e peteĩ teko ñemombe’upy ojehe’ahaguépe Guarani aty arandupy ha Karai España pegua reko.

Ko jehe’a omohenda ñe’ẽ, purahéi, jeroky, tembi’u, jerovia ha jepokuaa, omoheñóivo peteĩ teko pyahu ñemotenonde, ipype ojehecha mba’éichapa Paraguay ñemoñare ojepytaso ohasávo ára ha teko ñemoambuépe.

Jehasa asy, ñorairõ ha ñemongu’e reheve jepe, Paraguay retãygua omomba’e ha oñangareko hekotee rehe, oñangarekóvo hekópe ha omoañetévo hese tekove pyahu.

Hetepy

Ojehechavéva

Ñe’ẽ: Teko tee ryru

Ñe’ẽ ha’e Paraguay reko rembiporã, oñemoañetéva mokõi ñe’ẽme: Guaranime ha castelláno-pe. Guarani, peteĩ ñe’ẽ ypykue hekokatúva, oiko ichugui ñemomarandurã ha ñe’ẽ teete ramo. Amo 90% (porundypa savore) Paraguay retãygua oñe’ẽ térã oikuaa Guarani ñe’ẽ, ha upéicha omopyenda heko tee ñemotenonde. Purahéi, ñe’ẽpoty ha ñe’ẽnga rupi, Guarani omombarete Paraguay rekove, omoañetévo ñane remiandu ha arandu.

Purahéi ha jeroky: Tekoporã ñemombe’u

Paraguay purahéi rehegua ha’e arandu oguerekóva tapicha, iñe’ẽme ombopumbasy, ojehecháva polka paraguaya ha guarania rupi. Polka, purahéi ipya’éva oguereko pe ipurysýi 6x8 ha vy’apópe oñemotenondéva ha Guarania katu pe ipurysýi mbegueve ha ha’e’te oñembyasýva, ojeipuru heko ñemombe’u ha ñe’ẽporãrã rehe. Ñande Ysapu (Arpa Paraguaya) ha ñande Mbaraka (Guitarra) reheve, purahéi oñemyasãi opaite mba’eporã oparupiete. Jeroky, ko’ã purahéi rehegua, oguereko ijeroviaite, oñemomba’éva arete, ñemomorã ha jekupytyhápe. San Juan ára ha ambue vy’arã jave, oñembojeroky ha oñembopurahei tapichakuérape.

Mba’eporã apopy: Heñóiva ñande po rupive

Ñanduti ha ao po’i omombe’u paraguaya katupyry, mbarete rembiapo.

Ñanduti, mbovyvyjegua iporãitereíva, ojejapo ñangareko ha mbeguekatúpe, omyesakã katupyry, arandu ha mba’ejegua iporãitereirasáva.

Avei, kuarepoti, itaju ha yvyráre oñemba’apo, umi mba’e apo Paraguay mba’éva, ohechauka umi katupyry oguerekóva paraguaya.

Haiharakuéra apytépe Augusto Roa Bastos, omog̃uahẽ ha omyasãi Paraguay arandupy teete arapýre, omyasãi ñane remiandu, tekojoja, ñe’ẽ ha teko teete ñemomba’e, ombohapévo tetã rembiasa ha arandupy.

Paraguay rembi’u

Paraguay rembi’u oñemohenda tembiapo oúva ñande ypykuégui ha karai pytagua ñemomba’égui. Sopa paraguaya, chipa, mbaipy ha ambue tembi’u ohechauka ñande ypykuéra rembi’u ha oñembojoajúva España rembiaságui. Ko’ã tembi’u rehe, Paraguay omomba’e iñemoñarépe ha oikuaauka hembiasakue. Umi tembi’u rehe ojehecha mborayhu, jekupyty ha vy’a guasu ára ha ára.

Jerovia ha teko marangatu

Paraguay ha’e hína peteĩ tetã oguerekóva jerovia imbaretéva ha hetave umi Católico, avei ñande ypykuéra rembiporã ñemotenonde. Ka’akupe Ára, Virgen de Caacupé ñemomorã, ha ambue arete jerovia rehegua, omboguata tetã rekokatu. Ñandejára rehegua mborayhu, ñande rekove ñeñangareko ha mba’ekuaarã ñemomba’e, oike Paraguay rekove ryepýpe, ohechauka mba’éichapa ypykuéra arandupy Guaranime omoheñói teko ñemomba’e ha tekoñangareko.

Mohu’ã

Paraguay rekokatu ha’e peteĩ teko ñemohendapy ipyahu ha iporãva, oñembojoajúva te’ỹi rembiapo ha karai rembiapo rehe. Ñane ñe’ẽ Guarani, ñande purahéi, ñane mba’e apo, ñane rembi’u ha ñande jerovia ojoaju, omyasãivo peteĩ tetã oikóva hekove tee reheve.

Paraguay oñangareko heko tee rehe, oñemoañete hese ha oñeha’ã ojepytaso ára ha ára. Ñande rekokatu ñemomba’e ha ñemotenonde he’ise avei ñande ypykuéra jehayhu ha ñane retã rayhuhapavẽ.

Arandukajeipurupyréva

Bareiro Saguier, Rubén. Paraguay rekokatu: Teko tee ha ñe’ẽjokopy. Paraguay: Servilibro, 2001.

Roa Bastos, Augusto. Guarani ñe’ẽ, Paraguay rekove ha teko tee rehegua. Ñe’ẽporãmby aty. Paraguay: Servilibro, 1999.

Melia, Bartomeu. Guarani ñe’ẽ: Jejopy ha ñemombyky. Paraguay: Centro de Estudios Antropológicos de la Universidad Católica (CEADUC), 1986.

Chase Sardi, María Luisa. Paraguay tavarandu. Paraguay: Servilibro, 2007.

Rivarola, José Antonio. Paraguaype mokõi ñe’ẽ: Teko reko ha tenonderã. Paraguay: Arandurã Editorial, 1994.

Peris, Ángel. Paraguay mba’eapo: Teko ypy ha tembiapo pyahu. Paraguay: Fundación en Alianza, 2010.

Arce, Justo Pastor Benítez. Paraguay rekokatu rembiasakue. Paraguay: Editorial Nuestra Señora de la Asunción, 1971.

Zarratea, Tadeo. Ñe’ẽpoty Guaranime: Paraguay arandupy. Paraguay: Instituto de Lingüística Guarani, 2004.